Skwalen - co to jest i gdzie występuje?

Odkryty w 1906 roku przez japońskich naukowców badających rekiny głębinowe, skwalen przez dekady pozostawał niszowym tematem biochemii. Tymczasem ten sam związek od lat wydziela Twoja skóra, stanowi aż 12-15% sebum i współtworzy barierę lipidową chroniącą naskórek przed utratą wody, promieniowaniem UV i działaniem wolnych rodników. Problem w tym, że jego produkcja spada już po 30. roku życia, co bezpośrednio przekłada się na suchość, szorstkość i podatność skóry na starzenie. Skwalen można jednak uzupełniać z diety i to bez żadnych suplementów, o ile wiesz, gdzie go szukać.

Kluczowe wnioski

• Skwalen to nienasycony węglowodór C30, naturalnie produkowany przez wątrobę i skórę człowieka, obecny w sebum jako jeden z jego głównych składników.
• Najlepsze roślinne źródła skwalenu w diecie to olej z amarantusa (5-8% zawartości) i oliwa extra virgin (do 7500 mg/kg) - rafinacja znacząco obniża jego zawartość.
• Skwalen chroni komórki przed wolnymi rodnikami, reguluje poziom cholesterolu LDL/HDL i wspiera układ odpornościowy.
  

Czym dokładnie jest skwalen?

Skwalen to nienasycony węglowodór izoprenowy zbudowany z 30 atomów węgla. Chemicznie należy do grupy triterpenów i wykazuje podobieństwo do koenzymu Q10 oraz karotenów. Mimo że zaliczany jest do lipidów, nie jest tłuszczem nie zawiera kwasów tłuszczowych ani glicerolu [1].

W ludzkim organizmie skwalen syntetyzowany jest głównie w wątrobie i skórze, skąd transportowany jest w surowicy krwi za pośrednictwem lipoprotein LDL i VLDL. Magazynowany jest również w tkance tłuszczowej, a jego wchłanialność z pożywienia sięga 60-85%, co czyni go wyjątkowo dobrze przyswajalnym składnikiem diety [1].

Skwalen jest metabolicznym prekursorem cholesterolu i hormonów steroidowych, uczestniczy zatem w syntezie substancji niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania układu hormonalnego. Co ważne, nie można go pozyskać drogą syntetyczną nawet w przemyśle farmaceutycznym pochodzi wyłącznie ze źródeł naturalnych [2].

Gdzie skwalen występuje w naturze?

Skwalen powszechnie obecny jest zarówno w tkankach zwierzęcych, jak i roślinnych. Jego rozmieszczenie w organizmie człowieka jest szerokie: występuje w obrębie płaszcza lipidowego skóry, woskowinie usznej, łoju skórnym, tarczycy, śledzionie, nerkach, jelitach, płucach, mózgu i sercu [3].

Zewnętrzne źródła skwalenu różnią się znacznie pod względem stężenia:

Olej z wątroby rekina — najbogatsze, lecz kontrowersyjne źródło

Wątroba rekina stanowi prawie 1/3 masy ciała tego zwierzęcia, a skwalen jest kluczowym składnikiem umożliwiającym rekinom przeżycie na dużych głębokościach, gdzie ilość tlenu jest minimalna.

Olej pozyskuje się przez podgrzewanie oczyszczonej wątroby do 80°C, a zawartość skwalenu w gotowym produkcie może osiągać nawet 40% [1].

Jednak połowy rekinów budzą poważne zastrzeżenia etyczne i środowiskowe i warto mieć to na uwadze, sięgając po suplementy na bazie tego oleju.

Amarantus - najlepsze roślinne źródło skwalenu

Stężenie skwalenu w oleju z amarantusa sięga 5-8% zawartości tłuszczu, co dla oliwy z oliwek wynosi jedynie 0,7%.

Dla kogoś, kto chce uzupełniać skwalen z diety wegetariańskiej bez udziału produktów odzwierzęcych, amarantus (szarłat) i oliwa extra virgin to wybór zdecydowanie bardziej dostępny i zrównoważony środowiskowo.

Nie ma jednak róży bez kolców: skwalen w amarantusie ulega utlenianiu pod wpływem powietrza i światła. Spośród form amarantusa (nasiona, płatki, popping), to właśnie amarantus ekspandowany (popping) traci go najszybciej podczas przechowywania ze względu na wysoką porowatość struktury [1]. Najlepiej kupować surowe nasiona i przechowywać je w szczelnym opakowaniu.

Oliwa z oliwek extra virgin

Zawartość skwalenu w oliwie waha się od 200 do 7500 mg/kg, a w próbkach greckiej oliwy odnotowywano stężenia nawet 5,1-9,6 g/l .

Rafinacja oliwy niszczy skwalen, podczas tego procesu ulega on częściowej izomeryzacji i odwodornieniu. Dlatego wyłącznie oliwa tłoczona na zimno, oznaczona jako extra virgin, zachowuje pełną wartość pod tym względem.

Mieszkańcy basenu Morza Śródziemnego dostarczają skwalenu nawet do 1000 mg dziennie ze spożywanej oliwy z oliwek, podczas gdy za minimalną korzystną dawkę dobową uznaje się zaledwie 11 mg. Badania wskazują, że dawki do 500 mg dziennie regulują korzystnie poziom cholesterolu.

Właściwości skwalenu i jego rola w organizmie

Działanie antyoksydacyjne to jedna z najważniejszych właściwości tego związku. Skwalen neutralizuje wolne rodniki, spowalniając procesy starzenia na poziomie komórkowym. Co szczególnie interesujące, wykazuje zdolność do absorbowania cząsteczek tlenu ta sama właściwość, która umożliwia rekinom funkcjonowanie na dużych głębokościach, chroni ludzkie komórki przed stresem oksydacyjnym [3].

Kolejna potwierdzona funkcja dotyczy układu lipidowego. Skwalen obniża poziom frakcji LDL-cholesterolu na korzyść frakcji HDL [1], co przekłada się na zmniejszenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Działa tu jednocześnie jako prekursor cholesterolu i jako regulator jego poziomu, paradoks pozorny, bo różne szlaki metaboliczne przebiegają niezależnie.

Skwalen angażuje się też w pracę układu odpornościowego zwiększa aktywność limfocytów T i makrofagów, a jako substancja nośna prezentuje komórkom immunokompetentnym różne patogeny. Z tej właśnie właściwości korzysta farmakologia: skwalen stosowany jest jako składnik adiuwantów szczepionkowych, które wzmacniają odpowiedź immunologiczną na podany antygen [4].

Badania opublikowane w piśmie Pharmaceutics (2022) wykazały, że nanoliposomy z frakcją niezmydlalną amarantusa bogatą w skwalen hamowały wzrost czerniaka do 99% w modelu mysim przy iniekcji podskórnej, aktywując apoptozę komórek nowotworowych poprzez nadekspresję kaspazy-3 [doi:10.3390/pharmaceutics14102214]. To badanie wciąż ma charakter przedkliniczny, ale kierunek jest obiecujący.

Skwalen uczestniczy ponadto w syntezie witaminy D oraz łagodzi skutki uboczne chemioterapii choć w tym zakresie badania kliniczne na ludziach są nadal ograniczone [2].

Skwalen a skwalan - nie mylić

Skwalan to uwodorniona i nasycona pochodna skwalenu. Powstaje w procesie uwodornienia, który eliminuje podwójne wiązania odpowiedzialne za podatność skwalenu na utlenianie. Skwalan jest bezbarwnym, bezzapachowym olejem, bardziej stabilnym chemicznie, przez co nie jełczeje i nie drażni skóry [1].

W kosmetyce stosuje się niemal wyłącznie skwalan właśnie ze względu na tę stabilność. Pozyskiwany bywa z oliwy z oliwek, ale coraz częściej produkuje się go metodą fermentacji trzciny cukrowej. Ta ostatnia metoda pozwala otrzymać chemicznie identyczny produkt bez konieczności poławiania rekinów i eliminuje zależność od upraw oliwnych.

Bibliografia:

[1] Skwalen. Źródła, właściwości i funkcje w organizmie - dietetycy.org.pl - https://dietetycy.org.pl/skwalen/
[2] Skwalen - co to jest, właściwości, działanie, w czym jest, skutki uboczne - wylecz.to - https://wylecz.to/diety-i-odchudzanie/skwalen
[3] Skwalen - działanie, właściwości i źródła - portal.abczdrowie.pl - https://portal.abczdrowie.pl/skwalen-dzialanie-wlasciwosci-i-zrodla
[4] Castañeda-Reyes et al. (2022). Liposomes Loaded with Amaranth Unsaponifiable Matter and Soybean Lunasin Prevented Melanoma Tumor Development Overexpressing Caspase-3 in an In Vivo Model. Pharmaceutics, 14(10). PubMed - https://doi.org/10.3390/pharmaceutics14102214