Sława żywności genetycznie modyfikowanej

Genetycznie modyfikacje budzą skrajne postawy. W naszym społeczeństwie dominuje sceptyczne podejście do tej gałęzi inżynierii genetycznej. Z przeprowadzonych w 2016 roku badań na terenie Polski wynika, że 61% respondentów ma negatywny stosunek do żywności genetycznie modyfikowanej, podobnie sytuacja kształtuje się w całej Europie. Czy jednak nasze obawy są słuszne?

Owiana złą sławą żywność GM, kojarzona jest z czymś sztucznym, obcym, toksycznym, bardzo skomplikowanym. Wielu producentów żywności coraz śmielej reklamuje swoje produkty jako wolne od GMO, co dodatkowo utrwala negatywny wizerunek żywności genetycznie modyfikowanej, a w nas - potencjalnych konsumentach - podsyca strach. Na szeroką skalę funkcjonuje wiele organizacji tworzących różnego rodzaju akcje informujące o szkodliwym działaniu żywności GM. Osoby odpowiedzialne za te działania ze środowiskiem naukowym z reguły nie mają wiele wspólnego. 

Regulacja prawna

W krajach Unii Europejskiej zapisy odpowiednich aktów prawnych nakładają obowiązek na państwa członkowskie by wprowadziły odpowiednie środki umożliwiające namierzanie oraz etykietowanie produktów genetycznie modyfikowanych, wprowadzonych do obrotu.

Oznacza to, że żywność GM na każdym etapie produkcji musi być możliwa do namierzenia, a jej wprowadzenie jest możliwe wyłącznie po przedstawieniu szeregu dokumentacji świadczącej o jej bezpieczeństwie. Poza tym, producenci żywności są zobowiązani do zamieszczenia informacji na etykiecie o wykorzystaniu GMO.

Można zauważyć, że prawodawca przed decyzją o wprowadzeniu żywności GMO na rynek sprawdza jej bezpieczeństwo pod każdym względem. Czy tak naprawdę jest się czego bać?

Gdzie znajdziemy “żywność z piekła rodem”?

Obecnie dostępnych produktów zawierających żywność genetycznie modyfikowaną na rynku europejskim jest niewiele. Rośliny GMO wykorzystywane są głównie do przygotowywania pasz dla zwierząt hodowlanych. Ich śladowe ilości mogą być wykorzystane do produkcji dodatków do żywności, dlatego zazwyczaj informacje o zawartości genetycznie modyfikowanych produktów znajdziemy w produktach przetworzonych.

Odmienna sytuacja ma miejsce w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie czy Chinach - tu żywność genetycznie modyfikowana jest powszechnie dostępna. Na terenie tych krajów możemy spotkać na półkach banany, jabłka, melony, papaje, śliwki, winogrono, ziemniaki, bakłażany, pomidory i wiele innych warzyw oraz owoców poddanych genetycznej modyfikacji. Ponadto, w 2016 roku w Kanadzie zostało wydane pozwolenie na hodowlę i sprzedaż genetycznie zmodyfikowanego łososia znanego jako Aquadvantage - wcześniej dopuszczano wyłącznie rośliny GMO.

Szanse, jakie daje żywność genetycznie modyfikowana

Inżynieria genetyczna ma bardzo wielu możliwości - potencjalnie z jej pomocą możemy stworzyć każdy produkt dopasowany dokładnie do naszych wymagań i potrzeb.

W krajach rozwijających się problem głodu, niedoborów pokarmowych oraz związanych z nimi chorób jest wciąż aktualny. Dieta często jest niedoborowa w pełnowartościowe białko, witaminę A, wapń, żelazo. Modyfikacja żywności mogłaby pomóc rozwiązać tę kwestię poprzez wzbogacenie żywności w deficytowe na danym terenie składniki.

Niedostateczna ilość witaminy A uważana jest za jedną z głównych przyczyn ślepoty i śmierci dzieci w krajach o niskim poziomie dóbr materialnych. Z myślą o tym powstał Golden Rice czyli złoty ryż - posiada trzykrotnie większą zawartość beta-karotenu w porównaniu z ryżem niemodyfikowanym.

Niezbilansowana dieta oparta na białku niepełnowartościowym skutkuje niedożywieniem białkowo-energetycznym. Objawia się ono zmniejszeniem odporności czy opóźnieniem rozwoju dzieci. Problem dotyczy zazwyczaj krajów rozwijających się i osób pozostających na (niezbilansowanej) diecie wegańskiej. Zwiększenie zawartość lizyny w ryżu, kukurydzy oraz soi według prognoz rozwiązałoby problem niedoboru tego aminokwasu w krajach rozwijających się.

The BioCassava Plus Program to projekt mający na celu zwiększenie wartości odżywczej w korzeniach manioku, który jest istotną częścią wyżywienia w wielu krajach afrykańskich. Transgeniczny maniok ma większą zawartość i biodostępność deficytowych składników odżywczych.

Kraje rozwinięte również mogą na tym skorzystać. Prawdą jest, że wyżej wspomniane problemy bezpośrednio nie dotyczą krajów rozwiniętych, ponieważ różnorodność i ilość pożywienia jest na odpowiednim poziomie.

Spora część osób diagnozowana jest pod kątem alergii, nietolerancji pokarmowych czy chorób dietozależnych. Sytuacje w których konieczna jest eliminacja wielu grup produktów stwarzają zagrożenie pojawienia się niedoborów. Z wykorzystaniem inżynierii genetycznej moglibyśmy “wyłączyć” pewne elementy ze składu, które są nieodpowiednie dla tych osób - dzięki temu eliminowanie określonych produktów nie będzie konieczne.

Większa ilość niezbędnych nasyconych kwasów tłuszczowych kosztem nasyconych kwasów tłuszczowych, czy żywność bogatsza w polifenole mogłaby działać prewencyjnie na wiele chorób cywilizacyjnych.

Puszczając wodze fantazji - wyobraźmy sobie żywność zmodyfikowaną w taki sposób że smakuje jak nasz ulubiony przysmak, a jej skład odżywczy jest porównywalny do miski warzywnej sałatki! Do tego jeszcze daleko, jednak możliwości inżynierii genetycznej wydają się mieć nieograniczony potencjał.

Coraz więcej firm poświęca swoją uwagę zmianą w produkcji żywności, ponieważ wymaga tego wzrastające zapotrzebowanie na produkty odzwierzęce. Hodowla przemysłowa zwierząt ma istotny wpływ na zmiany klimatyczne, dlatego poszukiwane są nowe drogi produkcji mleka czy mięsa. Świetnym przykładem jest Perfect Day - to mleko krowie produkowane przez genetycznie modyfikowane drożdże. Produkcja tego mleka “kosztuje” aż o 98% wody mniej niż produkcja mleka w klasyczny sposób.

Wzbogacane produkty za pośrednictwem inżynierii genetycznej nie zostały obecnie dopuszczone do obrotu. Dostępne na rynku produkty GMO są modyfikowane pod kątem cech służących ich wydajniejszej uprawie.

Czym straszą przeciwnicy żywności genetycznie modyfikowanej?

Przeciwnicy żywności genetycznie modyfikowanej najczęściej powołują się na kancerogenny wpływ na ludzki organizm - oznacza to, że spożywanie żywności GMO może przyczyniać się do powstawania nowotworów. Ich argumenty poparte są kilkoma wybranymi badaniami. W jednym z przeprowadzonych eksperymentów szczury karmiono genetycznie modyfikowaną kukurydzą. Świat obiegły zdjęcia szczurów z ogromnymi guzami i informacją o niszczycielskim wpływie żywności GMO. 

Badanie to zostało szeroko krytykowane przez naukowców za szereg błędów w projektowaniu badania oraz interpretacji wyników badań - niestety nauka nie jest wolna od manipulacji. Podstawowymi błędami jest wybór szczurów u których występuje tendencja do powstawania samoistnych guzów (nawet u 45% osobników) oraz brak grupy kontrolnej.

Potencjalnym zagrożeniem żywności genetycznie modyfikowanej może być pojawienie się alergenów w produktach, w których one pierwotnie nie występowały. Podczas dokonywania modyfikacji genetycznych czasami powstają nowe białka w danym produkcie. Takie zagrożenie zostało przewidziane. Każda nowa żywność GM jest sprawdzana pod kątem alergenności.

Innym argumentem obecnym w przestrzeni przeciwników GMO jest informacja, że zmodyfikowany materiał genetyczny z pożywienia może wbudować się w genom konsumenta. Żadne z badań nie potwierdziło tych podejrzeń.

Podsumowanie

Genetycznie modyfikowana żywność, powszechnie demonizowana, nie stwarza zagrożenia dla konsumentów. Jej bezpieczeństwo wydaje się być większe niż żywności konwencjonalnej, ponieważ przed jej wprowadzeniem prowadzone są nawet kilkuletnie badania.

W modyfikacjach żywności genetycznej drzemie ogromny potencjał - możemy zmniejszyć problem głodu i niedoborów krajów rozwijających się, wzbogacić jedzenie w związki o działaniu prozdrowotnym czy sprawdzić produkcję żywności bardziej przyjazną środowisku.

Negatywne opinie powodowane są lękiem, a ten powodowany jest niewiedzą lub dezinformacją szerzącą przez osoby, które często z nauką w danym temacie mają niewiele wspólnego.

Bibliografia

  • WHO | Food, Genetically modified [Internet, dostęp: 29.10.2020]. WHO. Dostępne: https://www.who.int/health-topics/food-genetically-modified#tab=tab_1.
  • Rozporządzenie (WE) nr 1829/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 września 2003 r. w sprawie genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy.
  • DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY 2001/18/WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie i uchylająca dyrektywę Rady 90/220/EWG.
  • Rzymski P. & KRÓLCZYK A. 2016. Attitudes toward genetically modified organisms in Poland: to GMO or not to GMO? Food Security, 8, 689-697.
  • EUROBAROMETER. 2019. Special Eurobarometer Wave EB91.3. 2019 [Online].
    Dostęp:http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/corporate_publications/files/Eurobarometer2019_Food-safety-in-the-EU_Full-report.pdf.
  • Cichocki M, Baer-Dubowska W. Organizmy transgeniczne w farmacji i medycynie : źródło środków terapeutycznych i model badawaczy. Wydawnictwo Naukowe Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego; 2006.
  • Kosicki J, Kosicka-Gębska M. Rośliny GMO i żywność genetycznie zmodyfikowana – nowość wzbudzająca ciekawość, nadzieje i obawy. Acta Sci Acad Ostroviensis Sect Nauki Humanist Społeczne Tech. 2012;1(1):135–63.
  • Meier RPH, Muller YD, Balaphas A, Morel P, Pascual M, Seebach JD, i in. Xenotransplantation:back to the future? Transpl Int. 2018;31(5):465–77.
  • Michalczyk A. Międzynarodowe znaczenie żywności genetycznie modyfikowanej i jaj rola w rozwiązywaniu ekonomiczno-społecznych problemów świata. Ekonomia XXI wieku. DOI: 10.15611/e.21.2016.1.06.
  • https://dietetyczny.blog.polityka.pl/2018/04/16/marcinrotkiewicz/
  • https://dietetyczny.blog.polityka.pl/2017/01/02/krowie-mleko-bez-krowy/
  • Alessandro Nicolia, Alberto Manzo, Fabio Veronesi & Daniele Rosellini (2014) An overview of the last 10 years of genetically engineered crop safety research, Critical Reviews in Biotechnology, 34:1, 77-88, DOI: 10.3109/07388551.2013.823595.
  • Waltz E. GM salmon declared fit for dinner plates. Nat Biotechnol. 2016;34(1):7–8.
  • Hafsa AB, Nabi N, Zellama MS, Said K, Chaouachi M. A new specific reference gene based on growth hormone gene (GH1) used for detection and relative quantification of Aquadvantage® GM salmon ( Salmo salar L.) in food products. Food Chem. 2016;190:1040–5.
  • Sharma P, Aggarwal P, Kaur A. Biofortification: A new approach to eradicate hidden hunger. Food Rev Int. 2017;33(1):1–21.
  • Liu X, Zhang C, Wang X, Liu Q, Yuan D, Pan G, i in. Development of high-lysine rice via endosperm-specific expression of a foreign LYSINE RICH PROTEIN gene. BMC Plant Biol. 2016;16(1):147.
  • Dubock A. Golden Rice: instructions for use. Agric Food Secur. grudzień 2017;6(1):60.
  • Galili G, Amir R. Fortifying plants with the essential amino acids lysine and methionine to improve nutritional quality. Plant Biotechnol J. 2013;11(2):211–22.
  • Chen H, Lin Y. Promise and issues of genetically modified crops. Curr Opin Plant Biol. 2013;16(2):255–60.
  • https://www.perfectdayfoods.com/#home-slide-1
  • SÉRALINI, G. E., CLAIR, E., MESNAGE, R., GRESS, S., DEFARGE, N. & MALATESTA, M. 2014. Republished study: long term toxicity of a roundup herbicide and a roundup-tolerant genetically modified maize. Environmental Sciences Europe, 26.
  • Prejean JD, Peckham JC, Casey AE, Griswold DP, Weisburger EK, Weisburger JH. Spontaneous tumors in Sprague-Dawley rats and Swiss mice. Cancer Res. 1973 Nov;33(11):2768-73. PMID: 4748432.
  • Delaney B, Goodman RE, Ladics GS. Food and Feed Safety of Genetically Engineered Food Crops. Toxicol Sci. 2018;162(2):361–71.